İKON26'da Uzmanlar Uyardı

Sosyal medyada aynı gıda, farklı araştırmalara dayanılarak bazen yararlı bazen zararlı ilan ediliyor. Verilerin seçilerek kullanılması, araştırmaların yanlış yorumlanması ve sansasyonel açıklamalar doğru bilgiye ulaşmayı zorlaştırıyor.

İstanbul Aile Hekimliği Derneği (İSTAHED) tarafından düzenlenen 13. Ulusal İSTAHED Aile Hekimliği Kongresi (İKON26) kapsamında gerçekleştirilen “Gıda Güvenliğinde Bilim Temelli Risk Değerlendirmesi” başlıklı oturumda, gıda güvenliği ve beslenme alanındaki bilgi kirliliği bilimsel açıdan ele alındı.

İKON26 Kongre Başkanı Uzm. Dr. Çınla Nişli Kaya'nın başkanlığını üstlendiği oturumda, Gazi Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Toksikoloji Anabilim Dalı Başkanı ve FAO/WHO Gıda Katkı Maddeleri Ortak Uzman Komitesi (JECFA) Üyesi Prof. Dr. Bensu Karahalil ile Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Zehra Büyüktuncer Demirel, bilimsel kanıtların değerlendirilmesinden gıda katkı maddelerinin güvenliğine, beslenme önerilerinden risk iletişimine kadar önemli mesajlar verdi.

“Bir araştırmanın varlığı, o iddianın doğru olduğunu kanıtlamaya yetmez”

Prof. Dr. Zehra Büyüktuncer Demirel, hızla artan bilimsel yayınların doğru yorumlanması gerektiğini, özellikle sosyal medyada araştırma sonuçlarının seçilerek ve bağlamından koparılarak kullanıldığını belirtti.

Bilimsel literatürde cherry picking (cımbızlama) olarak bilinen bu yaklaşım, bir görüşü destekleyen çalışmaları öne çıkarıp diğer sonuçları ve belirsizlikleri göz ardı ediyor. Büyüktuncer Demirel, bilimsel bir dergide yayımlanan bir araştırmanın sonuçlarının toplumun her kesimi için genellenmesinin uygun olmayabileceğini vurguladı.

“Kanıtın var olması kanıtın güvenilir olduğu anlamına da gelmiyor.”

Büyüktuncer Demirel’e göre kanıt değerlendirilirken araştırmanın kimlerle, hangi yöntemle ve koşullarda yapıldığı; çalışmaların kalitesi, tutarlılığı ve sonuçların genellenebilirliği sorgulanmalı.

Büyüktuncer Demirel, bilimsel iddialar karşısında dört sorunun önemini vurguladı: Kanıt var mı? Hangi düzeyde? Ne kadar güvenilir? Neyi gösteriyor, neyi göstermiyor?

“Bir hasta grubundaki araştırma sonucu bütün topluma genellenemez”

Büyüktuncer Demirel, araştırmaların yanlış yorumlanmasına glutensiz beslenmeyle ilgili iddiaları örnek gösterdi.

Örneğin gastroenteroloji polikliniğine başvuran belirli bir hasta grubunda yapılan bir araştırmanın sonuçlarının tüm toplumda glutenin sınırlandırılması gerektiği şeklinde bir sonuçla paylaşılmaması gerektiğini; çalışmanın örnekleminin özelliklerini dikkate almadan, sonuçların herkes için uygunmuş gibi yansıtılmasının, yanlış beslenme önerilerine yol açabileceğini söyledi.

Kanıta dayalı beslenmenin yalnızca makale kaynak göstermek olmadığını; verilerin sistematik değerlendirilerek kişinin sağlık durumu ve gereksinimleriyle birlikte ele alınması gerektiğini belirtti.

“E kodu, bir katkı maddesinin zararlı olduğunu göstermez”

Prof. Dr. Bensu Karahalil, sosyal medyadaki “E kodlu katkı maddeleri zararlıdır” genellemesinin bilimsel risk değerlendirmesiyle bağdaşmadığını belirtti.

E kodlarının katkı maddelerini tanımlayan bir numaralandırma sistemi olduğunu, güvenliğin ise bilimsel veriler ve kullanım koşullarına göre değerlendirildiğini anlattı: “Gıda katkı maddelerini değerlendirirken de genellemelerden ve bilimsel temeli olmayan iddialardan uzak durmak gerekiyor. Bu maddelerin güvenliği; toksikolojik çalışmalar, bilimsel literatür ve uluslararası bilimsel değerlendirme mekanizmaları çerçevesinde, kullanım koşulları ve maruziyet düzeyleri dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Özellikle sosyal medyada hızla yayılan sansasyonel açıklamalar, tüketicilerde gereksiz endişe ve bilgi kirliliğine neden olabiliyor.”

“Tehlike ile risk aynı şey değildir”

Karahalil, bir maddenin zarar verme potansiyelinin, ona maruz kalan herkesin zarar göreceği anlamına gelmediğini belirtti: “Tehlike, bir maddenin veya etkenin zarar verme potansiyelini; risk ise belirli maruziyet koşullarında bu zararın ortaya çıkma olasılığını ve sonuçlarını ifade eder. Dolayısıyla bir maddenin tehlikeli özellik taşıması, gerçek yaşam koşullarında mutlaka risk oluşturacağı anlamına gelmez. Değerlendirmelerde tüketim miktarı, maruziyet süresi, sıklığı ve etkilenen grupların dikkate alınması gerekir.”

Karahalil ayrıca, tehlike ve risk arasındaki ayrımı köpek balığı örneğiyle açıkladı: Denizde köpek balığı bulunması tehlikedir; risk, onunla hangi koşullarda karşılaşıldığına bağlıdır. Benzer şekilde yalnızca bir maddenin olası zararlı etkisine değil, gerçek tüketim koşullarında hangi miktarda ve ne düzeyde risk oluşturabileceğine bakılması gerektiğinin altını çizdi.

“Doğal olan her zaman güvenli, sentetik olan her zaman zararlı değildir”

Oturumun soru-cevap bölümünde de gıda güvenliğine ilişkin yaygın yanlış inanışlar gündeme geldi.

Karahalil, gıdaların yalnızca doğal veya sentetik olarak sınıflandırılmasının güvenlilik değerlendirmesi açısından yeterli olmadığını belirterek şu ifadeyi kullandı: “Bir maddenin doğal veya sentetik kaynaklı olması, tek başına güvenli ya da zararlı olduğunu göstermez. Güvenlilik değerlendirmesinde maddenin özellikleri, maruziyet düzeyi ve kullanım koşulları dikkate alınmalıdır.”

Sağlıklı beslenmede tek bir gıdaya veya besin bileşenine odaklanmanın yanıltıcı olabileceğini belirten Büyüktuncer Demirel ise, besinlerin, besin ögelerinin, tüketim sıklığının ve uzun dönem sağlık sonuçlarının bir bütün olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Büyüktuncer Demirel'e göre sağlıklı beslenme önerilerinde temel yaklaşım, tek bir besini “mucize” ya da “zehir” olarak nitelendirmek değil, tabağın ve beslenme düzeninin tamamını değerlendirmek olmalı.

“Bilimsel bilgi doğru, anlaşılır ve zamanında paylaşılmalı”

Prof. Dr. Bensu Karahalil, doğru risk iletişiminin bilimsel değerlendirme kadar önemli olduğunu, eksik bilginin gereksiz korku yaratabildiğini belirtti. Bilinenlerin yanı sıra belirsizliklerin de açıkça paylaşılması gerektiğini vurgulayan Karahalil şöyle konuştu: “Burada bilim insanlarına, uzmanlara ve ilgili kurumlara önemli sorumluluk düşüyor. Bilimsel verileri herkesin anlayabileceği bir dille, şeffaf, tutarlı ve zamanında paylaşmalıyız. Çünkü güvenilir risk iletişimi yalnızca toplumu bilgilendirmekle kalmaz; tüketicilerin bilinçli kararlar almasına ve gıda güvenliğine duyulan toplumsal güvenin güçlenmesine de katkı sağlar.”

Uzmanlar, yanlış bilgileri önlemek için kaynakların doğrulanmasını, araştırmaların bağlamında yorumlanmasını, açıklama yapanların uzmanlığının sorgulanmasını ve iddiaların bilimsel kanıtlarla değerlendirilmesini önerdi.

Çınla Nişli Kaya: “Aile hekimleri toplumun doğru bilgiye ulaşmasında önemli sorumluluk taşıyor”

İKON26 Kongre Başkanı ve oturum başkanı Uzm. Dr. Çınla Nişli Kaya, gıda güvenliğinin yalnızca beslenmeyle ilgili bir konu olmadığını, doğrudan toplum sağlığını ilgilendirdiğini belirtti.

“Gıda güvenliği, yalnızca beslenmeyle ilgili değil, toplum sağlığını doğrudan etkileyen önemli bir halk sağlığı konusudur. Günümüzde gıdalara ilişkin risklerin bilimsel veriler ışığında değerlendirilmesi, doğru bilginin toplumla buluşturulması ve koruyucu sağlık yaklaşımlarının güçlendirilmesi her zamankinden daha fazla önem taşımaktadır.”

Kaya, kongre kapsamında gerçekleştirilen oturumun önemini şu sözlerle anlattı: “İKON26 kapsamında düzenlediğimiz ‘Gıda Güvenliğinde Bilim Temelli Risk Değerlendirmesi’ başlıklı Artı Değer Uydu Oturumumuzda, değerli hocalarımız Prof. Dr. Bensu Karahalil ve Prof. Dr. Zehra Büyüktuncer Demirel’in katkılarıyla bu önemli konuyu bilimsel bir bakış açısıyla ele aldık. Birinci basamak sağlık hizmetlerinin temelini oluşturan koruyucu hekimlik anlayışıyla, toplumun doğru ve güvenilir bilgiye ulaşmasında aile hekimlerinin önemli bir sorumluluk taşıdığına inanıyoruz.”

Kaya, İKON26'nın hedefini de şu sözlerle özetledi: “İKON26 olarak hedefimiz, yalnızca güncel bilimsel gelişmeleri paylaşmak değil, toplum sağlığını ilgilendiren konularda bilimsel farkındalığın artırılmasına da katkı sunmaktır.”

Bilgi kirliliğiyle mücadelede bilimsel iş birliği çağrısı

Oturumda, gıda ve beslenme alanındaki bilgi kirliliğiyle mücadelenin yalnızca bireylerin doğru kaynaklara ulaşmasıyla sınırlı olmadığı, sağlık profesyonelleri, akademisyenler, kamu kurumları, meslek örgütleri ve gıda sektörünün ortak sorumluluk taşıdığı vurgulandı.

Uzmanlar; sağlık profesyonellerinin bilimsel verileri eleştirel değerlendirme becerilerinin geliştirilmesi, toplumda gıda okuryazarlığının artırılması, bilimsel kaynakların erişilebilir hale getirilmesi ve yanıltıcı sağlık beyanlarından kaçınılması gerektiğini belirtti.

Oturumun ortak mesajı ise bilimsel bilginin yalnızca üretilmesinin değil, doğru değerlendirilmesinin, sınırlarının anlaşılmasının ve topluma eksiksiz, anlaşılır ve sorumlu biçimde aktarılmasının toplum sağlığını korumada temel önem taşıdığı oldu.